Ubarwienie regulowane
jest przez endokryny i system nerwowy, ale istotną rolę w intensywności
wybarwienia odgrywają także źródła barwników znajdujące się w pokarmie.
Endokryna i system nerwowy wpływają na wybarwienie ryb. Gruczoły
wydzielają hormony, które kierują wytwarzaniem i przechowywaniem
barwników w ciągu całego życia ryby, w szczególności po osiągnięciu
dojrzałości. Wytwarzanie barwników i jego przechowywanie zwykle wzmaga
się po osiągnięciu dojrzałości. Wiele gatunków stosuje ubarwienie jako
kamuflaż, lub jako element przyciągający osobniki płci przeciwnej. Ryby
z rodziny pielęgnicowatych słyną z pięknego ubarwienia dorosłych
samców. Autonomiczny system nerwowy steruje szybką zmianą ubarwienia w
odpowiedzi na bodźce takie jak drapieżniki, czy agresywny osobnik w
akwarium. Każdy kto obserwował ryby wie, że zmiana ubarwienia może
nastąpić niezwykle szybko.
Ksantofil
jest odpowiedzialny za żółte ubarwienie
popularnych pielęgnic,
Labidochromis caeruleus.
Wyspecjalizowane komórki
pigmentacyjne zwane chromatoforami umieszczone są pod łuskami. Komórki te są
rozgałęzione, co umożliwia cząsteczkom barwnikowym znajdować się blisko
lub daleko powierzchni, kumulować się lub rozpraszać. Komórki te są
przyczyną zróżnicowanego, czasem bardzo szybko zmieniającego się
ubarwienia ryb. Dodatkowo, bezbarwne kryształki puryny znajdują się w
specjalizowanych chromatoforach, zwanych irydoforami. Kryształki te są
zbyt duże aby przemieszać się w irydoforach, dlatego nieruchome
stanowią odbijającą powierzchnie i podstawę ubarwienia strukturalnego
ryb. Irydofory odpowiadają za srebrzysty blask, szczególnie u
niewielkich ryb zamieszkujących pelagial. Komórki te odbijają promienie
świetlne i odpowiadają za efekt cieniowania, gdy ryby wydają się ciemne
oglądane z góry, i jasne gdy spogląda się na nie od dołu. Mechanizm ten
pomaga zmylić drapieżniki.
Barwniki dzielimy ze względu na ich barwę. Karotenoidy są czerwone, lub
pomarańczowe. Ksantofil jest żółty. Melanina jest czarna, lub brązowa.
Fikocyjanina jest niebieskim barwnikiem znajdującym się w spirulinie.
Komórki zawierające barwnik żółty znajdujące się ponad komórkami
zawierającymi barwnik niebieski dają odcienie zieleni. Ryby są zdolne
do wytwarzania niektórych barwników, ale część z nich musi być
dostarczana razem z pożywieniem. Barwniki czarne i brązowe są
wytwarzane w komórkach zwanych melanocytami. Ryby nie są zdolne do
wytwarzania karotenoidu i ksantofilu. Z tego względu muszą być
one dostarczone poprzez dietę.
Spirulina jest źródłem barwników
uwydatniającym odcienie barwy niebieskiej.
Naturalne źródła barwników zawarte są w
dietach większości ryb. Dieta uwydatniająca ubarwienie ryb może
zawierać dodatkowe pigmenty naturalne, które podkreślają kolory ryb
ozdobnych. Karotenoid znajduje się w większości bezkręgowców morskich i
kilku słodkowodnych jest astaksantyna. Barwnik ten
odpowiada za barwę charakterystyczną dla mięsa łososia i dostępny jest
w diecie ryb akwariowych w mięsie krewetek i krylla oraz łososia
stosowanego jako źródło białka w niektórych dietach. Czysta
astaksantyna lub kantaksantyna (syntetyczna astaksantyna) może być
również dodawana do pokarmu ryb, w celu uwydatnienia czerwonej i
pomarańczowej barwy. Karotenoidy są często dodawane do pokarmu łososi i
pstrągów z farm hodowlanych, aby uzyskać filety o pożądanych kolorach.
Ksantofil (barwnik żółty) znajduje się w produktach zawierających
gluten kukurydziany i suszonych żółtkach jaj, które mogą być dodawane
do pokarmów, aby uwydatnić kolor żółty. Płatki kwiatów nagietka
są również stosowane jako źródło ksantofilu. Spirulina stanowi
bogate źródło fikocyjaniny i może być stosowana w diecie uwydatniającej
barwę niebieską. Koszty barwników sumplementacyjnych zwykle ograniczają
ich zastosowanie w dietach ryb egzotycznych. Naturalne źródła barwników
stanowią alternatywę aby uzyskać intensywniejsze barwy u ryb ozdobnych.
Dieta bogata w karotenoidy wzmocni
czerwono-pomarańczową barwę Labeotropheus trewavasae.
Dyskusja o wzmacnianiu barw ryb byłaby
niepełna, gdyby nie wspomnieć o wstrzykiwaniu barwników rybom,
sztucznym barwieniu ryb, i karmieniu ich pokarmami zawierającymi
hormony. Wstrzykiwanie barwników zwykle bezbarwnym rybom (np.
przeźroczkom) stało się powszechną praktyką. Farby o jaskrawych barwach
są nietoksyczne, ale sama procedura w połączeniu ze stresem związanym z
transportem stanowi czynnik powodujący wysokie ryzyko zachorowań. Ryby
te zwykle zapadają na ichtioftiriozę (Ichthyophthirius multifilis) i
infekcje grzybicze. Sztuczny barwnik blaknie z czasem, a ryby powracają
do swojego bezbarwnego wyglądu, co może przeszkadzać komuś, kto
zapłacił dodatkowo za „kolorowane” ryby. Barwienie bezbarwnych ryb
stało się ostatnio bardzo popularne. Ryby zanurzane są w wodzie
zawierającej barwnik, co może prowadzić do podobnych problemów
zdrowotnych jak wspomniane powyżej. Hormony używane są do uwydatniania
kolorów ryb, poprzez wywołanie ich wcześniejszego dojrzewania.
Testosteron dostarczany w pokarmie przyspiesza przedwczesne składowanie
i ekspresję barwników w chromatoforach. Ryby które zwykle prezentują
jednolitą szatę młodocianą, mogą posiadać pełne ubarwienie osobników
dorosłych. Ryby którym podawane są hormony zwykle stają się bezpłodnymi
samcami, wymagającymi ciągłej suplementacji hormonów w celu utrzymania
ubarwienia. Płeć osobników młodocianych jest zwykle trudna do
rozpoznania, a dieta hormonalna często zawierająca testosteron, tworzy
same osobniki płci męskiej. Niekontrolowane dawki testosteronu powodują
bezpłodność ryb. Endogeniczna produkcja hormonów zmniejsza się, przez
co ubarwienie zanika gdy rybom przestaje podawać się hormony. Pokarmy
ryb zawierające hormony stosuje się w uzasadnionych komercyjnych
przypadkach, jak w diecie Tilapii (Oreochromis
spp.) (Teichert-Coddington et al. 2000). Hodowcy Tilapii
ograniczani są przez to, że pielęgnica ta zwykle osiąga dojrzałość
płciową przed osiągnięciem rozmiaru handlowego. Hodowcy z farm zwykle
pozostają z pomieszanymi klasami wielkościowymi i skarłowaciałymi
osobnikami w stawach hodowlanych, w których Tilapia dorasta i rozmnaża
się. Energia pozyskiwana z pokarmu zużywana jest na produkcję gamet,
zamiast na tworzenie się mięsa. Pokarmy zawierające hormony używane są
w celu wspomagania dorastania grup samych samców Tilapii. Diety te
zawierają testosteron dzięki któremu samce rosną szybciej. Pokarm
podawany jest osobnikom młodocianym, w celu przyspieszenia dorastania i
obecnie przechodzi procedurę legalizacji dla ryb konsumpcyjnych przez
FDA. W obecnej sytuacji, pokarm ten nie jest szeroko dostępny dla
hodowców ryb ozdobnych i hobbystów, i nie będzie przydatny w
uzyskiwaniu intensywniejszych kolorów większości ryb akwariowych
sprzedawanych w stadium dorosłym, z istotnym wyjątkiem pielęgnic.
Nie ma skutecznego sposobu na to, aby określić czy ryba była karmiona
pokarmami zawierającymi hormony, za wyjątkiem znajomości źródła z
jakiego pochodzą ryby. Jeżeli jest ubarwiona zbyt intensywnie, zapewne
nie jest to naturalne!
Jakość wody może również odgrywać znaczącą rolę w kształtowaniu się
barw ryb ozdobnych. Obniżona jakość wody zwiększa stres ryb trzymanych
w niewoli i może powodować blaknięcie kolorów. Wysoka jakość
filtra biologicznego i rutynowe podmiany wody, przynajmniej raz na dwa
tygodnie, stworzą warunki w których ryby będą prezentować najbardziej
efektowne ubarwienie.
Akwaryści mogą eksperymentować z własnymi dietami poprawiającymi
ubarwienie ryb. Istnieje kilka receptur na pokarmy na bazie żelatyny,
opisanych w publikacjach Moe (1982) i Koningsa (1993). Osobiście
polecam pokarmy białkowe (takie jak krewetki, mięso ryb, czy kalmarów),
zamiennie z mięsem łososia. Mięso łososia jest cennym źródłem
karotenoidów, które uwydatniają kolor czerwony. Ponadto zawiera
wszystkie podstawowe aminokwasy oraz stanowi źródło białka, a lipidy
zawarte w mięsie łososia poprawią wykorzystanie białek. Dodatek
sproszkowanej czystej spiruliny wysokiej jakości poprawi intensywność
koloru niebieskiego. Można ją nabyć w sklepach zoologicznych. Wszystkie
pokarmy na bazie żelatyny powinny być przechowywane w zamrażarce, aby
zachować świeżość i zdatność do użycia przez wiele tygodni. Podawanie
szerokiej gamy pokarmów bogatych w źródła barwników, wraz z dobrą
jakością wody zapewni hodowanych rybom żywe, piękne kolory.