Rodzaj Cynotilapia (Regan 1922)

Ostre, równo rozmieszczone ząbki przy odpowiednim powiększeniu mogłyby spokojnie przypominać drapieżne zwierzę - oto typowe cechy rodzaju Cynotilapia. Z wyglądu jego przedstawiciele bardzo przypominają  żyjący w jeziorze Malawi endemiczny gatunek Pseudotropheus zebra, jednak bez wiedzy na temat ich uzębienia łatwo można by je  ze sobą  pomylić.


Cynotilapia afra

W naturalnych warunkach można wyodrębnić jeszcze inne kryterium przynależności do rodzaju Cynotilapia. W przeciwieństwie do większości Mbuna, ryby należące do rodzaju Cynotilapia, z wyjątkiem dbających o swoje terytorium samców pływa w górnych warstwach skalistego dna, żywią się częściej planktonem niż porostami pokrywającymi skały. Ich ostre ząbki lepiej sprawdzają się w łapaniu i trzymaniu zdobyczy niż w przeczesywaniu glonów.

Pierwszy gatunek rodzaju Cynotilapia - Cynotilapia afra  został opisany już w roku 1893 przez naukowca Güntera, a w roku 1976 Burgess opisał drugi, Cynotilapia axelrodi. Grupa południowoafrykańskich badaczy pod kierownictwem Ribbink, po przebadaniu licznych fragmentów obszarów jeziora Malawi doszła do wniosku, że istnieje jeszcze osiem innych gatunków z rodzaju Cynotilapia (Ribbink 1983). Ostatnie z nich nie zostały jednak opisane naukowo, lecz nadano im tylko wstępne nazwy. Nie wyklucza się, że istnieją jeszcze inne gatunki z rodzaju Cynotilapia. Nie tak dawno zbadano i nazwano odmianę „Jaro  Afra”. Te wywodzące się z zachodniego wybrzeża jeziora pielęgnice przedstawiają prawdopodobnie  jeszcze inną, nie opisaną odmianę.

Najbardziej znanym akwarystom przedstawicielem rodzaju Cynotilapia jest Cynotilapia  afra. Dokładna data pojawienia się go w akwarystyce nie jest mi znana, jednak pierwsze egzemplarze tego gatunku były hodowane już w późnych latach  sześćdziesiątych lub na początku lat siedemdziesiątych. Występowanie tego gatunku ogranicza się do północnych  obszarów jeziora: Likoma, Chizumulu i do fragmentów wybrzeża Chirombo Point (od zachodu aż do północy), miejsca te są dla akwarystów nowymi znaleziskami i  źródłem nowych badań. Sprawą godną uwagi jest zmienność kolorów Cynotilapia afra. Z jednej strony doskonale da się określić ubarwienie poszczególnych populacji, ale z drugiej występują w tych populacjach duże różnice w tonacji kolorów. Ribbink i jego ekipa badali przykładowo różnice ubarwienia płetw grzbietowych populacji Cynotilapia afra z północnych obszarów Likoma, odkrywając fakt, że ilość samców o czarnych płetwach grzbietowych spada, kierując się coraz dalej na południe, gdzie przeważają samce z białymi lub nawet żółtymi płetwami grzbietowymi.


Cynotilapia afra

Dawniej rozpowszechnione było wśród akwarystów mniemanie, że gatunki Cynotilapia można dobrze rozróżnić od gatunku Pseudotropheus zebra po tym, że tylko u rodzaju Cynotilapia poprzeczne paski dochodzą do płetw grzbietowych.  Jednak dzięki rozwijającej się wiedzy akwarystycznej to kryterium rozróżniania form zostało całkowicie obalone. Dzisiaj rozpoznajemy gatunki Cynotilapia po czysto biało obrzeżonych płetwach grzbietowych, a odmiany Pseudotropheus zebra po rozciągających się aż do płetw grzbietowych poprzecznych paskach.

Pod względem geograficznych uwarunkowań trudno jest stwierdzić, czy w przypadku Cynotilapia afra,  w określonej populacji można mówić o jakiejś geograficznej formie/rasie lub oddzielnej odmianie. Ażeby to ostatecznie określić potrzebne są jeszcze długotrwałe i  często żmudne badania.


Cynotilapia sp. "Mbamba"

W przeciwieństwie do tego stosunkowo proste jest określanie różnic u  Cynotilapia sp. „Mbamba” . Ten gatunek żyje prawie we wszystkich strefach przybrzeżnych jeziora, w których występuje również Cynotilapia afra. Często uważa się ze „Mbamba” żyje w głębszych strefach. Również Cynotilapia sp. „Mbamba” jest bardzo zmienna jeśli chodzi o ubarwienie. Niektóre egzemplarze są  prawie całkowicie czarne, to znaczy ciemne paski są tak szerokie, że jasnoniebieskie tło grzbietu ryby jest całkowicie zasłonięte. U innych z kolei zarys pasków jest podobny  jak u  Pseudotropheus zebra. Niektóre samce posiadają żółte, inne niebieskawo białe czoło. Najbardziej istotną, ledwo rozpoznawalną cechą charakteryzującą Cynotilapia afra jest jej wzór na czole. Cynotilapia afra posiada czarny pasek rozciągający się od jednego oka do drugiego oraz inny, również czarny pasek biegnący z górnego końca pokryw skrzelowych poprzez całą głowę. Ostatniego paska nie stwierdzono jednak u Cynotilapia sp. „Mbamba” lub jest tylko niewyraźnie zaznaczony, przez co uwidacznia się żółte lub białe czoło. Cynotilapia sp. „Mbamba” spotyka się w akwarystyce tylko niestety sporadycznie.

Częściej już można spotkać w akwarystyce Cynotilapia axelrodi. Tą pielęgnicę inaczej określa się „Pseudotropheus Kingsizei”. Jej debiut na rynku miał miejsce w roku 1973 za sprawą ówczesnego i pierwszego eksportera Davies’a. Przez długi czas nie można było zidentyfikować gatunku Cynotilapia axelrodi, a gdy Burgess opisał go po raz pierwszy, był on znany w południowych strefach jeziora (Burgess 1976: 41). Tam nie występował jednak zbyt często. Ribbink i jego ekipa (1983), jak i inni akwaryści spotykali Cynotilapia axelrodi tylko u wybrzeża zachodniego na obszarze Chirombo Piont aż do Nkhata Bay i Lions Cove. Ponieważ z jeziora Likoma znana jest inna odmiana, określana w handlu „Kingsizei”, doprowadziło to początkowo do wielkiego zamieszania. „Likoma – Kingsizei” należy jednoznacznie do rodzaju Pseudotropheus, ponieważ posiada zęby dwuostrzowe.


Cynotilapia axelrodi

Cynotilapia axelrodi odróżnia się od innych gatunków Cynotilapia jasnoniebieskim, prawie nie posiadającym pasków ubarwieniem grzbietu oraz kształtem ciała. Populacja ta, którą mogłem obserwować na północ od Nkhaya Bay znajdowała się w płytkich wodach, na głębokości 4–6 metrów.  Samce strzegły swoich terytoriów w obszarze około 1 metra kwadratowego.

Jedyną dalszą odmianą gatunku Cynotilapia afra, której występowanie jest podobne do Cynotilapia axelrodi jest do tej pory jeszcze nie opisana odmiana Cynotilapia sp. „Lion”. Ta występująca jako „Lions Cove Afra” pielęgnica, której nazwa sugeruje jej występowanie daje się zaobserwować w Lions Cove i okolicy. Cynotilapia sp. „Lion” preferuje również skalisto – piaszczyste dno jeziora i płytkie wody. Rzadko spotyka się te odmiany w głębokich wodach poniżej 20 metrów. Samce budują małe norki, do których zwabiają samiczki aby złożyły jaja. Jak wiele innych odmian „Mbuna” tak i Cynotilapia „Lion” tracą swoją smukłą formę przy zbyt obfitej diecie. Takie egzemplarze mają wówczas wysokie grzbiety, przybierając kształt podobny do żyjących w naturalnych warunkach Cynotilapia afra.


Cynotilapia sp. "Lion"

Niestety, nie można już sprowadzać odmiany Cynotilapia sp. „Chinyankwazi”. Obszar występowanie tych pielęgnic jest ograniczony do okolicy Chinyankwazi i Chinyamwezi, są to dwie małe wysepki w południowo wschodniej części jeziora, należące do parku narodowego. Cynotilapia sp. „Chinyankwazi” poprzez swoje zabarwienie oraz wzór jest prawie identyczna z Pseudotropheus zebra. Ciekawostką może być fakt, że Pseudotropheus zebra nie występuje w okolicach wcześniej wymienionych wysepek. Z pewnością byłoby interesującą rzeczą zbadać, jak dalece Cynotilapia sp. „Chinyankwazi” zajęła ekologiczną niszę odmiany Pseudotropheus zebra na tym niedużym obszarze swojej ograniczonej przestrzeni życiowej. Można sobie doskonale wyobrazić, w jak wielkiej ilości odmiana Cynotilapia sp. „Chinyankwazi” we wcześniejszych latach była eksportowana, gdy połów ryb w tamtejszych okolicach był jeszcze dozwolony. Może jeszcze nawet kilka egzemplarzy tej odmiany pływa w akwariach amatorów akwarystyki, będąc niewłaściwie nazywanymi jako Pseudotropheus zebra?


Cynotilapia sp. „Chinyankwazi”

Są jeszcze oczywiście inne odmiany, które tutaj nie mogą być przedstawione w całości. Cynotilapia sp. „Ndumbi” to rzadka odmina, której nazwa pochodzi od miejsca jej odkrycia czyli Ndumbi Rocks. Żyje ona ukryta w jaskiniach płytkich wód, ma ciemne ubarwienie.  Od wyspy „Maleri” otrzymała swoją nazwę Cynotilapia sp. „Maleri”. Jest to odmiana ciemno niebieska z ciemnymi poprzecznymi paskami (Ribbink 1983). Wyspy Mbenji tworzą warunki życia dwóch innych odmian Cynotilapia. Jest to Cynotilapia sp. „Yellow Dorsal” i “Black Dorsal”, których charakterystyczne kolory mają swoje odzwierciedlenie w nazwach.

Gatunki z rodzaju Cynotilapia hoduje się podobnie jak inne Mbuna. Obok lekko alkalicznej wartości pH oraz niezbyt obfitego karmienia powinno się zwracać przede wszystkim baczną uwagę na wielkość akwarium i wyposażenie. Przy dobrych warunkach i przy zdrowej diecie dochowamy się zdrowych, silnych i żywotnych pielęgnic. Większość sprowadzonych odmian można łatwo rozmnażać. Jednak Cynotilapia afra i Cynotilapia „Mbamba” tak charakterystyczne poprzez swoje najbardziej różnorodne kolory nie dało się jak dotychczas rozmnożyć zachowując jednocześnie ich pierwotne kolory i wzory. I właśnie na tym polu oczekuje się od akwarystów jeszcze interesujących odkryć.

tekst i zdjęcia: dr Andreas Spreinat
tłum. Alina Sanecka

 

ARCHIWUM 2000-2006 © Copyright info: PolskieMalawi

Artykuł ten po raz pierwszy ukazał się w ,,The Cichlids Yearbook'' 1992, tu zaś prezentowany jest za zgodą autora.