Błękitni mieszkańcy piasków


Ze wszystkich typów biotopów stanowiących bogactwo jeziora Malawi, regiony skaliste  obfitują w największą różnorodność kolorowych rybek akwariowych. Jednak wiele pięknych gatunków może zamieszkiwać jak dotąd mniej poznane strefy piaszczyste. Ze względu na duże przestrzenie tych rejonów trudne jest, a czasem wręcz niemożliwe, napotkanie przedstawicieli niektórych gatunków. Jako że piaszczyste podłoże utrudnia skuteczne ukrycie się, niemalże wszystkie gatunki je zamieszkujące posiadają jasne, srebrnożółte ubarwienie stanowiące bardzo dobry kamuflaż. Ponadto mieszkańcy tych obszarów żyją w grupach, co stanowi ochronę przed drapieżnikami.

Jest jednak grupa jaskrawo ubarwionych pielęgnic zwykle żyjących samotnie lub tworzących bardzo niewielkie skupiska. Przedstawicielami tej grupy jest co najmniej pięć gatunków. Nie posiadają one wspólnego przodka, a także nie należą do tego samego rodzaju, ale do ich wspólnych cech należy osobliwy sposób odżywiania się.

Gatunki te to Cyrtocara moorii, Protomelas annectens, Otopharynx selenurus, Placidochromis electra i Placidochromis phenochilus. Pierwsze trzy z nich rozprzestrzenione są na całym obszarze jeziora Malawi. P. electra występuje w okolicach Likoma Island i najprawdopodobniej wzdłuż wschodniego wybrzeża, aż do Fort Maguire. P. phenochilus, który prawdopodobnie blisko spokrewniony jest z P. electra, zaobserwowany został tylko w północno-zachodniej części jeziora. Spotkałem je w okolicy Mdoka, Chesese, Chirwa Island i pomiędzy Selewa i Kasinda.

  
Othopharynx selenurus   Placidochromis electra

  
 Protomelas annectens      Cyrtocara moorii     

Placidochromis phenochilus można rozpoznać po białych wargach i niebieskim zabarwieniu powierzchni ciała. Nawet formy młodociane mające ok. 6 cm długości posiadają charakterystyczne ciemnoniebieskie barwy. Zaliczanie go do rodzaju Placidochromis oparte jest o jego podobieństwo do Placidochromis electra. Z 25 osobników, które widziałem w różnych miejscach jeziora Malawi, żaden nie posiadał podstawowych cech kolorystycznych swego gatunku. Pionowe pręgi będące słabo dostrzegalne u większości osobników nie mogą stanowić podstawy do określenia cech gatunkowych,  jako że samce innych rodzajów również te pręgi posiadają, zwłaszcza w okresie godowym.

Opisywanych pięć gatunków odżywia się w bardzo specyficzny sposób. Przyciąga je wzburzane podłoże jeziora i nierzadko można je spotkać podążające za dużymi gatunkami wzruszającymi dno jak np.: Taeniolethrinops praeorbitalis. Pokarm większości gatunków zamieszkujących strefy piaszczyste składa się z bezkręgowców żyjących i w podłożu. Na dotarcie do nich istnieje kilka sposobów. Gatunki Lethrinops kopią w dnie i przepuszczają piasek przez skrzela. Rodzaj Aulonocara z kolei wyczuwa drgania podłoża i na ich podstawie lokalizuje swoją ofiarę. Inne gatunki odkrywają górną warstwę piasku wprawionym w ruch strumieniem wody w ten sposób znajdując drogę do pożywienia. Błękitna piątka zamieszkująca piaski pozwala innym gatunkom na przecieranie szlaków do upragnionego posiłku. Taeniolethrinops preaorbitalis jest dużym osobnikiem, którego nieustanne grzebanie w dnie wznieca spore ilości piasku. Mimo iż wygląda na to, że nasi bohaterowie wybierają kawałki pokarmu z tumanów unoszącego się w wodzie piasku przepuszczanego przez skrzela, to w rzeczywistości ich zainteresowanie skierowane jest ku odkrytej warstwie mogącej zawierać bezkręgowce. Te natomiast czym prędzej próbują na powrót zagrzebać się unikając niebezpieczeństwa. 

Istotnym pytaniem jest skąd bierze się jaskrawe ubarwienie rybek zamieszkujących piaski? Dotyczy to przede wszystkim P. phenochilus, O. selenurus, a także w mniejszym stopniu C. moorii. Wszystkie one odznaczają się silnym błękitnym ubarwieniem. Wymienione trzy gatunki w dużym stopniu uzależnione są od większych, kopiących w podłożu mieszkańców jeziora. Pozostałe dwa, poza korzystaniem z przekopywania dna przez większe gatunki, starają się również dawać sobie radę same. Z tego powodu prawdopodobne wydaje się, że jaskrawe wybarwienie ma na celu odstraszenie potencjalnych konkurentów mogących dołączyć się do grupy. Piaszczyste rejony obfitują w pielęgnice żyjące w skupiskach, często składających się z przedstawicieli wielu gatunków. Stąd dołączenie nowego osobnika do takiej grupy nie jest zachowaniem wyjątkowym. Ilość pożywienia odkrywanego w wyniku wzruszania powierzchni dna może okazać się niewystarczająca dla więcej niż jednej dorosłej ryby podążającej za kopiącym przewodnikiem. Jeżeli uzależnienie od innego gatunku jest silne, wówczas ubarwienie może sygnalizować dominację na danym terytorium. W przypadku komunikacji między przedstawicielami jednego gatunku może być to ostrzeżeniem przed zbliżaniem się do kopiącej w dnie ryby, w ślad której podąża już jej „właściciel”.

C. moorii i O. selenurus występują w bardzo płytkich wodach i rzadko można je spotkać na głębokości poniżej 10 metrów. P. phenochilus i P. electra zwykle widywane są poniżej 15 metra, podczas gdy P. annectens spotkać można praktycznie wszędzie.

Zarówno różnice we wzorze ubarwienia jak i zachowania związane z rozrodem wskazują na różne pochodzenie zamieszkujących piaski pielęgnic. Rozród C. moorii obserwowany był kilkukrotnie przez różnych akwarystów. Każdy z nich zaobserwował, że gdy tylko samica złoży jaja, są one natychmiast zapładniane przez samca gdy znajdują się jeszcze na piasku. Podobną praktykę stosuje P. annectens. Żaden z powyższych gatunków nie buduje gniazda ani żadnej innej struktury mogącej oznaczyć miejsce tarła. Pomimo, że nie obserwowałem nigdy rozrodu tych pielęgnic w naturalnym środowisku, zachowania podczas tarła sugerują, że zapłodnienie może odbyć się w dowolnym miejscu. Zajmujące się narybkiem gatunki C. moorii i P. annectens były obserwowane na otwartych, piaszczystych obszarach. P. electra natomiast hodowana jest i rozmnażana przez wielu hobbystów. Rozród w akwariach ujawnił, że jaja zapładniane są w pysku samicy, tak jak ma to miejsce w przypadku większości malawijskich pielęgnic. P. phenochilus nie został jak dotąd wprowadzony do hodowli w zbiornikach akwariowych. Jednakże podobieństwo P. phenochilus do P.electra może sugerować podobny przebieg tarła, a zatem i fakt, że do zapłodnienia dochodzi w pysku samicy.

O. selenurus jest często eksportowany pod nazwą Haplochromis Nussae. Połów wszystkich osobników tego gatunku odbywa się w zatoce Senga. Był on już rozmnażany w niewoli ale szczegóły rozrodu jak dotąd pozostają tajemnicą. Formy młodociane przejawiają specyficzny plamisty wzór do czasu aż nie osiągną rozmiaru około 7 cm. O. selenurus jest bardzo atrakcyjną i łagodną pielęgnicą stanowiącą wartościowy dodatek do wielogatunkowego zbiornika Malawi.

Ad Konings
tłum. Marcin "truposz"Łakomy

ARCHIWUM 2000-2006 © Copyright info: PolskieMalawi

Artykuł ten ukazał się na The Cichlid Room Comapnion, tu zaś prezentowany jest za  zgodą autora.
W oryginale można go przeczytać tutaj.